تنزيل PDF

مقالة في الهندسة

نقطتا بروكار

ثلاث زوايا متساوية في كلّ مثلث

نبحث داخل المثلث عن نقطة تصنع القطعُ الواصلة منها إلى الرؤوس زوايا متساوية مع الأضلاع، بالترتيب الدوريّ: الزاوية عند \(A\) مع الضلع \(AB\)، وعند \(B\) مع \(BC\)، وعند \(C\) مع \(CA\). نقطة كهذه موجودة في كلّ مثلث، وهي وحيدة — ولزاويتها صيغة أنيقة لا تتجاوز قيمتها \(30^\circ\) أبدًا.

في مقالة متباينة إردوش–موردل حللنا سؤالًا من أولمبياد الرياضيات الدوليّ 1991: لكلّ نقطة \(P\) داخل المثلث، واحدة على الأقلّ من الزوايا \(\angle PAB,\ \angle PBC,\ \angle PCA\) لا تزيد على \(30^\circ\). من الطبيعيّ أن نسأل: هل يمكن أن تكون الزوايا الثلاث متساوية؟ ومتى؟ الجواب: في كلّ مثلث توجد نقطة واحدة بالضبط كهذه، وتُسمّى نقطة بروكار.

المبرهنة

نقطة بروكار وزاوية بروكار

في كلّ مثلث \(ABC\) توجد نقطة وحيدة \(\Omega\) داخله تحقّق

\[\angle\Omega AB=\angle\Omega BC=\angle\Omega CA=\omega.\]

الزاوية المشتركة \(\omega\) تُسمّى زاوية بروكار، وهي تحقّق

\[\boxed{\;\cot\omega=\cot A+\cot B+\cot C\;}\]

وفوق ذلك \(\omega\le30^\circ\) دائمًا، والمساواة فقط في المثلث المتساوي الأضلاع.

الزوايا الثلاث المعلَّمة \(\omega\) متساوية. لاحظوا الترتيب الدوريّ: عند كلّ رأس نأخذ الزاوية بين القطعة إلى \(\Omega\) والضلع المتّجه إلى الرأس التالي.
ملاحظة: الترتيب مهمّ. إذا عكسنا اتجاه الدوران — الزاوية عند \(A\) مع \(AC\)، وعند \(C\) مع \(CB\)، وعند \(B\) مع \(BA\) — نحصل على نقطة أخرى، \(\Omega'\)، تُسمّى نقطة بروكار الثانية. وسنرى أنّ زاويتها هي الزاوية \(\omega\) نفسها!

جرّبوا بأنفسكم

اسحبوا الرؤوس. النقطة \(\Omega\) تُحسب هنا بالإنشاء الهندسيّ (تقاطع دائرتين)، والزوايا الثلاث تُقاس من الرسم؛ أمّا المربّع الأخير فيحسب \(\omega\) من الصيغة. حاولوا أن تجعلوا \(\omega\) أكبر من \(30^\circ\).

–\(\angle\Omega AB\)
–\(\angle\Omega BC\)
–\(\angle\Omega CA\)
–\(\omega\) من الصيغة

لمحة تاريخية

تحمل النقطتان اسم الضابط الفرنسيّ هنري بروكار (1845–1922)، الذي كان رياضيًّا هاويًا إلى جانب خدمته العسكرية، وعرض دراسته لهما عام 1875. لكنّه لم يكن الأوّل: الرياضيّ الألمانيّ أوغست ليوبولد كريله، مؤسّس إحدى أهمّ المجلّات الرياضية في القرن التاسع عشر، درس هاتين النقطتين قبله بنحو ستّين سنة، في عام 1816.

جاء عمل بروكار في فترة ازدهار ما يُسمّى «هندسة المثلث الحديثة» في أواخر القرن التاسع عشر، حين اكتُشفت نقاط ومستقيمات ودوائر مميّزة كثيرة في المثلث. ومن الأسماء المرتبطة باسمه: زاوية بروكار، ودائرة بروكار، ومثلث بروكار.

الإنشاء: ثلاث دوائر

كيف نجد النقطة؟ الأداة هي مبرهنة الزاوية بين مماسّ ووتر: الزاوية بين مماسّ لدائرة ووتر يخرج من نقطة التماسّ تساوي الزاوية المحيطية المقابلة لهذا الوتر من الجهة الأخرى.

الدائرة تمرّ بـ \(A\) و\(B\) وتمسّ المستقيم \(BC\) في \(B\). لكلّ نقطة \(\Omega\) على قوسها داخل المثلث: \(\angle\Omega BC=\angle\Omega AB\). الدائرتان الرماديّتان تُنشآن بالطريقة نفسها على الضلعين الآخرين.
  1. الدائرة الأولى

    نرسم الدائرة التي تمرّ بـ \(A\) و\(B\) وتمسّ المستقيم \(BC\) في النقطة \(B\). لكلّ نقطة \(X\) على هذه الدائرة داخل المثلث، الزاوية بين المماسّ \(BC\) والوتر \(BX\) تساوي الزاوية المحيطية المقابلة للوتر \(BX\):

    \[\angle XBC=\angle XAB.\]
  2. الدائرة الثانية

    وبالطريقة نفسها، الدائرة التي تمرّ بـ \(B\) و\(C\) وتمسّ المستقيم \(CA\) في \(C\) تحقّق لكلّ نقطة \(X\) عليها: \(\angle XCA=\angle XBC\).

  3. نقطة التقاطع

    الدائرتان تمرّان كلتاهما بـ \(B\)، لذا تتقاطعان في نقطة أخرى، ونسمّيها \(\Omega\). لهذه النقطة تتحقّق المساواتان معًا:

    \[\angle\Omega AB=\angle\Omega BC=\angle\Omega CA.\]

    وهكذا أثبتنا أنّ النقطة موجودة. (والدائرة الثالثة — المارّة بـ \(C\) و\(A\) والمماسّة لـ \(AB\) في \(A\) — تمرّ بـ \(\Omega\) أيضًا.) هذا هو الإنشاء المستعمل في المختبر.

صيغة الزاوية: برهان بقانون الجيوب

لتكن \(\Omega\) نقطة بروكار، و\(\omega\) زاويتها. نحسب طول القطعة \(\Omega B\) بطريقتين. نرمز إلى الأضلاع كالعادة \(a=BC,\ b=CA,\ c=AB\)، وإلى الزوايا \(A,B,C\).

  1. في المثلث \(A\Omega B\)

    الزاوية عند \(A\) هي \(\omega\)، والزاوية عند \(B\) هي \(\angle\Omega BA=B-\omega\)، لذا الزاوية عند \(\Omega\) هي \(180^\circ-B\). وفق قانون الجيوب:

    \[\frac{\Omega B}{\sin\omega}=\frac{c}{\sin(180^\circ-B)}\quad\Longrightarrow\quad \Omega B=\frac{c\sin\omega}{\sin B}.\]
  2. في المثلث \(B\Omega C\)

    هنا الزاوية عند \(B\) هي \(\omega\)، والزاوية عند \(C\) هي \(C-\omega\)، والزاوية عند \(\Omega\) هي \(180^\circ-C\). لذا

    \[\Omega B=\frac{a\sin(C-\omega)}{\sin C}.\]
  3. نساوي ونبسّط

    نساوي التعبيرين، ونعوّض \(\frac ac=\frac{\sin A}{\sin C}\) (قانون الجيوب في المثلث \(ABC\)) و\(\sin(C-\omega)=\sin C\cos\omega-\cos C\sin\omega\):

    \[\sin\omega\,\sin^2C=\sin A\sin B\,(\sin C\cos\omega-\cos C\sin\omega).\]

    نقسم الطرفين على \(\sin A\sin B\sin C\sin\omega\):

    \[\frac{\sin C}{\sin A\sin B}=\cot\omega-\cot C.\]
  4. الخطوة الأخيرة

    بما أنّ \(C=180^\circ-(A+B)\)، فإنّ \(\sin C=\sin(A+B)=\sin A\cos B+\cos A\sin B\)، ومن هنا \(\frac{\sin C}{\sin A\sin B}=\cot B+\cot A\). إذن

    \[\cot\omega=\cot A+\cot B+\cot C.\qquad\blacksquare\]

والوحدانيّة؟ الصيغة تحدّد \(\omega\) تحديدًا تامًّا (فالدالّة \(\cot\) متباينة بين \(0^\circ\) و\(90^\circ\)). وعندما نعرف \(\omega\)، فالنقطة \(\Omega\) هي تقاطع نصف مستقيم يخرج من \(A\) بزاوية \(\omega\) مع \(AB\) ونصف مستقيم يخرج من \(B\) بزاوية \(\omega\) مع \(BC\) — نقطة واحدة فقط.

صيغة بالأضلاع. من قانون جيوب التمام ومن \(S=\frac12bc\sin A\) نحصل على \(\cot A=\frac{b^2+c^2-a^2}{4S}\)، حيث \(S\) مساحة المثلث. نجمع الثلاثة: \[\cot\omega=\frac{a^2+b^2+c^2}{4S}.\] هذه الصيغة هي التي يستعملها المختبر.

لماذا لا تتجاوز \(30^\circ\)؟

نرمز \(x=\cot A,\ y=\cot B,\ z=\cot C\). في كلّ مثلث تتحقّق المتطابقة

\[xy+yz+zx=1.\]

(برهانها: \(\cot C=-\cot(A+B)=\frac{1-\cot A\cot B}{\cot A+\cot B}\)، ونضرب في المقام.) والآن

\[(x+y+z)^2-3(xy+yz+zx)=\tfrac12\big[(x-y)^2+(y-z)^2+(z-x)^2\big]\ge0,\]

لذا \((x+y+z)^2\ge3\). وبما أنّ \(\omega\) أصغر من كلّ زوايا المثلث فهي حادّة، و\(\cot\omega=x+y+z>0\)، إذن

\[\cot\omega\ge\sqrt3=\cot30^\circ\quad\Longrightarrow\quad\omega\le30^\circ.\]

المساواة فقط إذا \(x=y=z\)، أي \(A=B=C\): المثلث المتساوي الأضلاع، وفيه \(\Omega\) هي المركز. وهذا يتّفق تمامًا مع سؤال الأولمبياد: في نقطة بروكار الزوايا الثلاث متساوية، لذا كلّ واحدة منها لا تزيد على \(30^\circ\).

النقطة الثانية

إذا دُرنا في الاتجاه المعاكس، نبحث عن نقطة \(\Omega'\) تحقّق \(\angle\Omega'BA=\angle\Omega'CB=\angle\Omega'AC=\omega'\). بالبرهان نفسه بالضبط (مع تبديل الأدوار) نحصل على \(\cot\omega'=\cot A+\cot B+\cot C\). الطرف الأيمن متماثل، لذا \(\omega'=\omega\): النقطتان لهما الزاوية نفسها.

نقطة بروكار الثانية \(\Omega'\): الزوايا في الاتجاه المعاكس. النقطة الزرقاء الصغيرة هي \(\Omega\).

هل يمكن أن تنطبق النقطتان؟ إذا \(\Omega=\Omega'\) فعند الرأس \(A\) تكون الزاويتان \(\angle\Omega AB\) و\(\angle\Omega AC\) كلتاهما \(\omega\)، أي \(A=2\omega\)، وكذلك \(B=C=2\omega\) — مثلث متساوي الأضلاع. في كلّ مثلث آخر هما نقطتان مختلفتان، وبينهما علاقات جميلة: مثلًا، بعداهما عن مركز الدائرة الخارجية متساويان.

مثال عددي: المثلث 3–4–5

في المثلث القائم الزاوية \(ABC\): \(a=BC=3\)، \(b=CA=4\)، \(c=AB=5\)، والزاوية القائمة عند \(C\). نحسب زاوية بروكار وأبعاد \(\Omega\) عن الرؤوس.

نقطة بروكار في المثلث 3–4–5. الزاوية القائمة عند \(C\).

الزاوية. \(\cot A=\frac43\)، \(\cot B=\frac34\)، \(\cot C=0\). لذا

\[\cot\omega=\frac43+\frac34=\frac{25}{12}\quad\Longrightarrow\quad\omega=\arctan\frac{12}{25}\approx25.64^\circ.\]

وبالصيغة الثانية: \(S=6\)، و\(\cot\omega=\frac{9+16+25}{24}=\frac{25}{12}\). ✓

الأبعاد. من الخطوة الأولى في البرهان: \(\Omega B=\frac{c\sin\omega}{\sin B}\)، وبالطريقة نفسها \(\Omega C=\frac{a\sin\omega}{\sin C}\) و\(\Omega A=\frac{b\sin\omega}{\sin A}\). هنا \(\sin\omega=\frac{12}{\sqrt{769}}\approx0.4327\)، \(\sin A=\frac35\)، \(\sin B=\frac45\)، \(\sin C=1\):

القطعةالحسابالطول
\(\Omega A\)\(4\cdot0.4327\div0.6\)\(\approx2.88\)
\(\Omega B\)\(5\cdot0.4327\div0.8\)\(\approx2.70\)
\(\Omega C\)\(3\cdot0.4327\div1\)\(\approx1.30\)

جرّبوا ذلك في المختبر بالزرّ «المثلث 3–4–5».

تمرين للقرّاء: متطابقة الجيوب

تمرين

لتكن \(\omega\) زاوية بروكار للمثلث \(ABC\). برهنوا أنّ

\[\sin^3\omega=\sin(A-\omega)\,\sin(B-\omega)\,\sin(C-\omega).\]
تلميح

القطع \(A\Omega,\ B\Omega,\ C\Omega\) تلتقي في نقطة واحدة — فكّروا بـمبرهنة تشيفا. ليقطع المستقيم \(A\Omega\) الضلع \(BC\) في \(D\). عبّروا عن \(\frac{BD}{DC}\) كنسبة بين مساحتَي المثلثين \(ABD\) و\(ADC\)، واستعملوا صيغة المساحة \(\frac12xy\sin\theta\).

حلّ كامل (حاولوا وحدكم أولًا!)

ليقطع \(A\Omega,\ B\Omega,\ C\Omega\) الأضلاع \(BC,\ CA,\ AB\) في \(D,\ E,\ F\). للمثلثين \(ABD\) و\(ADC\) الارتفاع نفسه من \(A\)، لذا

\[\frac{BD}{DC}=\frac{S_{ABD}}{S_{ADC}}=\frac{\frac12\,c\cdot AD\,\sin\angle BAD}{\frac12\,b\cdot AD\,\sin\angle DAC}=\frac{c\,\sin\omega}{b\,\sin(A-\omega)}.\]

وبالطريقة نفسها

\[\frac{CE}{EA}=\frac{a\,\sin\omega}{c\,\sin(B-\omega)},\qquad \frac{AF}{FB}=\frac{b\,\sin\omega}{a\,\sin(C-\omega)}.\]

القطع تلتقي في \(\Omega\)، لذا وفق مبرهنة تشيفا حاصل ضرب النسب الثلاث يساوي 1. الأضلاع \(a,b,c\) تختصر، ويبقى

\[\frac{\sin^3\omega}{\sin(A-\omega)\sin(B-\omega)\sin(C-\omega)}=1.\qquad\blacksquare\]

(هذه الطريقة — مبرهنة تشيفا بلغة الجيوب — تُسمّى «الصيغة المثلثاتية لمبرهنة تشيفا»، وهي أداة مفيدة جدًّا في مسائل الزوايا.)

المراجع

  • R. A. Johnson, Advanced Euclidean Geometry, Dover, 1960 (orig. Modern Geometry, 1929).
  • R. Honsberger, Episodes in Nineteenth and Twentieth Century Euclidean Geometry, MAA, 1995.
الأستاذ خالد خطيب · نقطتا بروكار

מאמר בגאומטריה

נקודות ברוקר

שלוש זוויות שוות בכל משולש

מחפשים בתוך המשולש נקודה שהקטעים המחברים אותה לקודקודים יוצרים זוויות שוות עם הצלעות, בסדר מחזורי: הזווית ליד \(A\) עם הצלע \(AB\), ליד \(B\) עם \(BC\), וליד \(C\) עם \(CA\). נקודה כזו קיימת בכל משולש, והיא יחידה — ולזווית שלה נוסחה אלגנטית, שערכה לעולם אינו עולה על \(30^\circ\).

במאמר אי־שוויון ארדש–מורדל פתרנו שאלה מהאולימפיאדה הבינלאומית במתמטיקה 1991: לכל נקודה \(P\) בתוך המשולש, לפחות אחת מהזוויות \(\angle PAB,\ \angle PBC,\ \angle PCA\) אינה עולה על \(30^\circ\). טבעי לשאול: האם שלוש הזוויות יכולות להיות שוות? ומתי? התשובה: בכל משולש יש בדיוק נקודה אחת כזו, והיא נקראת נקודת ברוקר.

המשפט

נקודת ברוקר וזווית ברוקר

בכל משולש \(ABC\) קיימת נקודה יחידה \(\Omega\) בתוכו המקיימת

\[\angle\Omega AB=\angle\Omega BC=\angle\Omega CA=\omega.\]

הזווית המשותפת \(\omega\) נקראת זווית ברוקר, והיא מקיימת

\[\boxed{\;\cot\omega=\cot A+\cot B+\cot C\;}\]

יתרה מזו, תמיד \(\omega\le30^\circ\), עם שוויון רק במשולש שווה־צלעות.

שלוש הזוויות המסומנות \(\omega\) שוות. שימו לב לסדר המחזורי: ליד כל קודקוד לוקחים את הזווית בין הקטע אל \(\Omega\) לבין הצלע הפונה אל הקודקוד הבא.
הערה: הסדר חשוב. אם הופכים את כיוון הסיבוב — הזווית ליד \(A\) עם \(AC\), ליד \(C\) עם \(CB\), וליד \(B\) עם \(BA\) — מקבלים נקודה אחרת, \(\Omega'\), הנקראת נקודת ברוקר השנייה. ונראה שהזווית שלה היא אותה זווית \(\omega\)!

נסו בעצמכם

גררו את הקודקודים. הנקודה \(\Omega\) מחושבת כאן בבנייה גאומטרית (חיתוך שני מעגלים), ושלוש הזוויות נמדדות מהאיור; התיבה האחרונה מחשבת את \(\omega\) מהנוסחה. נסו לגרום ל־\(\omega\) להיות גדולה מ־\(30^\circ\).

–\(\angle\Omega AB\)
–\(\angle\Omega BC\)
–\(\angle\Omega CA\)
–\(\omega\) מהנוסחה

קצת היסטוריה

שתי הנקודות נושאות את שמו של הקצין הצרפתי אנרי ברוקר (1845–1922), שהיה מתמטיקאי חובב לצד שירותו הצבאי, והציג את מחקרו עליהן ב־1875. אבל הוא לא היה הראשון: המתמטיקאי הגרמני אוגוסט לאופולד קרלה, מייסד אחד מכתבי העת המתמטיים החשובים ביותר במאה ה־19, חקר את שתי הנקודות כשישים שנה לפניו, ב־1816.

עבודתו של ברוקר באה בתקופת הפריחה של מה שנקרא "הגאומטריה המודרנית של המשולש" בסוף המאה ה־19, כאשר התגלו במשולש נקודות, ישרים ומעגלים מיוחדים רבים. בין המושגים הקשורים בשמו: זווית ברוקר, מעגל ברוקר ומשולש ברוקר.

הבנייה: שלושה מעגלים

איך מוצאים את הנקודה? הכלי הוא משפט הזווית בין משיק למיתר: הזווית בין משיק למעגל לבין מיתר היוצא מנקודת ההשקה שווה לזווית ההיקפית הנשענת על המיתר הזה מהצד השני.

המעגל עובר דרך \(A\) ו־\(B\) ומשיק לישר \(BC\) ב־\(B\). לכל נקודה \(\Omega\) על הקשת שלו בתוך המשולש: \(\angle\Omega BC=\angle\Omega AB\). שני המעגלים האפורים נבנים באותה דרך על שתי הצלעות האחרות.
  1. המעגל הראשון

    משרטטים את המעגל העובר דרך \(A\) ו־\(B\) ומשיק לישר \(BC\) בנקודה \(B\). לכל נקודה \(X\) על המעגל הזה בתוך המשולש, הזווית בין המשיק \(BC\) למיתר \(BX\) שווה לזווית ההיקפית הנשענת על המיתר \(BX\):

    \[\angle XBC=\angle XAB.\]
  2. המעגל השני

    באותה דרך, המעגל העובר דרך \(B\) ו־\(C\) ומשיק לישר \(CA\) ב־\(C\) מקיים לכל נקודה \(X\) עליו: \(\angle XCA=\angle XBC\).

  3. נקודת החיתוך

    שני המעגלים עוברים שניהם דרך \(B\), לכן הם נחתכים בנקודה נוספת, ונקרא לה \(\Omega\). בנקודה הזו מתקיימים שני השוויונות יחד:

    \[\angle\Omega AB=\angle\Omega BC=\angle\Omega CA.\]

    וכך הוכחנו שהנקודה קיימת. (והמעגל השלישי — העובר דרך \(C\) ו־\(A\) ומשיק ל־\(AB\) ב־\(A\) — עובר גם הוא דרך \(\Omega\).) זו הבנייה שבה משתמשת המעבדה.

נוסחת הזווית: הוכחה במשפט הסינוסים

תהי \(\Omega\) נקודת ברוקר ו־\(\omega\) הזווית שלה. נחשב את אורך הקטע \(\Omega B\) בשתי דרכים. נסמן את הצלעות כרגיל \(a=BC,\ b=CA,\ c=AB\), ואת הזוויות \(A,B,C\).

  1. במשולש \(A\Omega B\)

    הזווית ליד \(A\) היא \(\omega\), והזווית ליד \(B\) היא \(\angle\Omega BA=B-\omega\), לכן הזווית ליד \(\Omega\) היא \(180^\circ-B\). לפי משפט הסינוסים:

    \[\frac{\Omega B}{\sin\omega}=\frac{c}{\sin(180^\circ-B)}\quad\Longrightarrow\quad \Omega B=\frac{c\sin\omega}{\sin B}.\]
  2. במשולש \(B\Omega C\)

    כאן הזווית ליד \(B\) היא \(\omega\), הזווית ליד \(C\) היא \(C-\omega\), והזווית ליד \(\Omega\) היא \(180^\circ-C\). לכן

    \[\Omega B=\frac{a\sin(C-\omega)}{\sin C}.\]
  3. משווים ומפשטים

    משווים את שני הביטויים, ומציבים \(\frac ac=\frac{\sin A}{\sin C}\) (משפט הסינוסים במשולש \(ABC\)) ו־\(\sin(C-\omega)=\sin C\cos\omega-\cos C\sin\omega\):

    \[\sin\omega\,\sin^2C=\sin A\sin B\,(\sin C\cos\omega-\cos C\sin\omega).\]

    מחלקים את שני האגפים ב־\(\sin A\sin B\sin C\sin\omega\):

    \[\frac{\sin C}{\sin A\sin B}=\cot\omega-\cot C.\]
  4. הצעד האחרון

    מכיוון ש־\(C=180^\circ-(A+B)\), מתקיים \(\sin C=\sin(A+B)=\sin A\cos B+\cos A\sin B\), ומכאן \(\frac{\sin C}{\sin A\sin B}=\cot B+\cot A\). לכן

    \[\cot\omega=\cot A+\cot B+\cot C.\qquad\blacksquare\]

ומה עם היחידות? הנוסחה קובעת את \(\omega\) באופן מלא (הפונקציה \(\cot\) חד־חד־ערכית בין \(0^\circ\) ל־\(90^\circ\)). וכשיודעים את \(\omega\), הנקודה \(\Omega\) היא החיתוך של קרן היוצאת מ־\(A\) בזווית \(\omega\) עם \(AB\) וקרן היוצאת מ־\(B\) בזווית \(\omega\) עם \(BC\) — נקודה אחת בלבד.

נוסחה באמצעות הצלעות. ממשפט הקוסינוסים ומ־\(S=\frac12bc\sin A\) מקבלים \(\cot A=\frac{b^2+c^2-a^2}{4S}\), כאשר \(S\) שטח המשולש. מחברים את שלושתם: \[\cot\omega=\frac{a^2+b^2+c^2}{4S}.\] זו הנוסחה שבה משתמשת המעבדה.

למה היא אינה עולה על \(30^\circ\)?

נסמן \(x=\cot A,\ y=\cot B,\ z=\cot C\). בכל משולש מתקיימת הזהות

\[xy+yz+zx=1.\]

(הוכחה: \(\cot C=-\cot(A+B)=\frac{1-\cot A\cot B}{\cot A+\cot B}\), וכופלים במכנה.) ועכשיו

\[(x+y+z)^2-3(xy+yz+zx)=\tfrac12\big[(x-y)^2+(y-z)^2+(z-x)^2\big]\ge0,\]

לכן \((x+y+z)^2\ge3\). מכיוון ש־\(\omega\) קטנה מכל זוויות המשולש היא חדה, ו־\(\cot\omega=x+y+z>0\), ולכן

\[\cot\omega\ge\sqrt3=\cot30^\circ\quad\Longrightarrow\quad\omega\le30^\circ.\]

שוויון רק אם \(x=y=z\), כלומר \(A=B=C\): המשולש שווה־הצלעות, ושם \(\Omega\) היא המרכז. וזה מתיישב בדיוק עם שאלת האולימפיאדה: בנקודת ברוקר שלוש הזוויות שוות, לכן כל אחת מהן אינה עולה על \(30^\circ\).

הנקודה השנייה

אם מסתובבים בכיוון ההפוך, מחפשים נקודה \(\Omega'\) המקיימת \(\angle\Omega'BA=\angle\Omega'CB=\angle\Omega'AC=\omega'\). באותה הוכחה בדיוק (עם החלפת תפקידים) מקבלים \(\cot\omega'=\cot A+\cot B+\cot C\). האגף הימני סימטרי, לכן \(\omega'=\omega\): לשתי הנקודות אותה זווית.

נקודת ברוקר השנייה \(\Omega'\): הזוויות בכיוון ההפוך. הנקודה הכחולה הקטנה היא \(\Omega\).

האם שתי הנקודות יכולות להתלכד? אם \(\Omega=\Omega'\), אז ליד הקודקוד \(A\) שתי הזוויות \(\angle\Omega AB\) ו־\(\angle\Omega AC\) שוות שתיהן ל־\(\omega\), כלומר \(A=2\omega\), וכך גם \(B=C=2\omega\) — משולש שווה־צלעות. בכל משולש אחר אלה שתי נקודות שונות, ויש ביניהן קשרים יפים: למשל, מרחקיהן ממרכז המעגל החוסם שווים.

דוגמה מספרית: המשולש 3–4–5

במשולש ישר־הזווית \(ABC\): \(a=BC=3\), \(b=CA=4\), \(c=AB=5\), והזווית הישרה ליד \(C\). נחשב את זווית ברוקר ואת מרחקי \(\Omega\) מהקודקודים.

נקודת ברוקר במשולש 3–4–5. הזווית הישרה ליד \(C\).

הזווית. \(\cot A=\frac43\), \(\cot B=\frac34\), \(\cot C=0\). לכן

\[\cot\omega=\frac43+\frac34=\frac{25}{12}\quad\Longrightarrow\quad\omega=\arctan\frac{12}{25}\approx25.64^\circ.\]

ובנוסחה השנייה: \(S=6\), ו־\(\cot\omega=\frac{9+16+25}{24}=\frac{25}{12}\). ✓

המרחקים. מהצעד הראשון בהוכחה: \(\Omega B=\frac{c\sin\omega}{\sin B}\), ובאותה דרך \(\Omega C=\frac{a\sin\omega}{\sin C}\) ו־\(\Omega A=\frac{b\sin\omega}{\sin A}\). כאן \(\sin\omega=\frac{12}{\sqrt{769}}\approx0.4327\), \(\sin A=\frac35\), \(\sin B=\frac45\), \(\sin C=1\):

הקטעהחישובהאורך
\(\Omega A\)\(4\cdot0.4327\div0.6\)\(\approx2.88\)
\(\Omega B\)\(5\cdot0.4327\div0.8\)\(\approx2.70\)
\(\Omega C\)\(3\cdot0.4327\div1\)\(\approx1.30\)

נסו זאת במעבדה בעזרת הכפתור "המשולש 3–4–5".

תרגיל לקוראים: זהות הסינוסים

תרגיל

תהי \(\omega\) זווית ברוקר של המשולש \(ABC\). הוכיחו ש־

\[\sin^3\omega=\sin(A-\omega)\,\sin(B-\omega)\,\sin(C-\omega).\]
רמז

הקטעים \(A\Omega,\ B\Omega,\ C\Omega\) נחתכים בנקודה אחת — חשבו על משפט צ'בה. נניח שהישר \(A\Omega\) חותך את הצלע \(BC\) ב־\(D\). בטאו את \(\frac{BD}{DC}\) כיחס בין שטחי המשולשים \(ABD\) ו־\(ADC\), והשתמשו בנוסחת השטח \(\frac12xy\sin\theta\).

פתרון מלא (נסו לבד קודם!)

נניח ש־\(A\Omega,\ B\Omega,\ C\Omega\) חותכים את הצלעות \(BC,\ CA,\ AB\) ב־\(D,\ E,\ F\). למשולשים \(ABD\) ו־\(ADC\) אותו גובה מ־\(A\), לכן

\[\frac{BD}{DC}=\frac{S_{ABD}}{S_{ADC}}=\frac{\frac12\,c\cdot AD\,\sin\angle BAD}{\frac12\,b\cdot AD\,\sin\angle DAC}=\frac{c\,\sin\omega}{b\,\sin(A-\omega)}.\]

באותה דרך

\[\frac{CE}{EA}=\frac{a\,\sin\omega}{c\,\sin(B-\omega)},\qquad \frac{AF}{FB}=\frac{b\,\sin\omega}{a\,\sin(C-\omega)}.\]

הקטעים נחתכים ב־\(\Omega\), לכן לפי משפט צ'בה מכפלת שלושת היחסים שווה ל־1. הצלעות \(a,b,c\) מצטמצמות, ונשאר

\[\frac{\sin^3\omega}{\sin(A-\omega)\sin(B-\omega)\sin(C-\omega)}=1.\qquad\blacksquare\]

(השיטה הזו — משפט צ'בה בשפת הסינוסים — נקראת "הצורה הטריגונומטרית של משפט צ'בה", והיא כלי שימושי מאוד בבעיות זוויות.)

מקורות

  • R. A. Johnson, Advanced Euclidean Geometry, Dover, 1960 (orig. Modern Geometry, 1929).
  • R. Honsberger, Episodes in Nineteenth and Twentieth Century Euclidean Geometry, MAA, 1995.
חאלד חטיב · נקודות ברוקר

A geometry article

The Brocard Points

Three equal angles in every triangle

We look inside a triangle for a point whose connecting segments to the vertices make equal angles with the sides, in cyclic order: the angle at \(A\) with side \(AB\), at \(B\) with \(BC\), and at \(C\) with \(CA\). Such a point exists in every triangle, and it is unique — and its angle has an elegant formula whose value never exceeds \(30^\circ\).

In the article The Erdős–Mordell Inequality we solved a problem from the 1991 International Mathematical Olympiad: for every point \(P\) inside a triangle, at least one of the angles \(\angle PAB,\ \angle PBC,\ \angle PCA\) is at most \(30^\circ\). It is natural to ask: can the three angles be equal? And when? The answer: every triangle has exactly one such point, and it is called the Brocard point.

The theorem

The Brocard point and the Brocard angle

In every triangle \(ABC\) there is a unique point \(\Omega\) inside it such that

\[\angle\Omega AB=\angle\Omega BC=\angle\Omega CA=\omega.\]

The common angle \(\omega\) is called the Brocard angle, and it satisfies

\[\boxed{\;\cot\omega=\cot A+\cot B+\cot C\;}\]

Moreover, always \(\omega\le30^\circ\), with equality only in the equilateral triangle.

The three marked angles \(\omega\) are equal. Note the cyclic order: at each vertex we take the angle between the segment to \(\Omega\) and the side heading to the next vertex.
Note: the order matters. If we reverse the direction — the angle at \(A\) with \(AC\), at \(C\) with \(CB\), and at \(B\) with \(BA\) — we get a different point, \(\Omega'\), called the second Brocard point. We will see that its angle is the very same \(\omega\)!

Try it yourself

Drag the vertices. Here the point \(\Omega\) is computed by the geometric construction (the intersection of two circles), and the three angles are measured from the drawing; the last box computes \(\omega\) from the formula. Try to make \(\omega\) larger than \(30^\circ\).

–\(\angle\Omega AB\)
–\(\angle\Omega BC\)
–\(\angle\Omega CA\)
–\(\omega\) from the formula

A little history

The two points bear the name of the French officer Henri Brocard (1845–1922), an amateur mathematician alongside his military service, who presented his study of them in 1875. But he was not the first: the German mathematician August Leopold Crelle, founder of one of the most important mathematical journals of the 19th century, studied these points some sixty years earlier, in 1816.

Brocard’s work came during the flowering of so-called "modern triangle geometry" in the late 19th century, when many special points, lines and circles of the triangle were discovered. Among the names linked to his: the Brocard angle, the Brocard circle and the Brocard triangle.

The construction: three circles

How do we find the point? The tool is the tangent–chord angle theorem: the angle between a tangent to a circle and a chord from the point of tangency equals the inscribed angle subtending that chord from the other side.

The circle passes through \(A\) and \(B\) and is tangent to line \(BC\) at \(B\). For every point \(\Omega\) on its arc inside the triangle: \(\angle\Omega BC=\angle\Omega AB\). The two grey circles are constructed the same way on the other two sides.
  1. The first circle

    Draw the circle through \(A\) and \(B\) tangent to line \(BC\) at \(B\). For every point \(X\) on this circle inside the triangle, the angle between the tangent \(BC\) and the chord \(BX\) equals the inscribed angle subtending the chord \(BX\):

    \[\angle XBC=\angle XAB.\]
  2. The second circle

    Likewise, the circle through \(B\) and \(C\) tangent to line \(CA\) at \(C\) satisfies, for every point \(X\) on it: \(\angle XCA=\angle XBC\).

  3. The intersection point

    Both circles pass through \(B\), so they meet at one more point; call it \(\Omega\). At this point both equalities hold together:

    \[\angle\Omega AB=\angle\Omega BC=\angle\Omega CA.\]

    So we have shown that the point exists. (The third circle — through \(C\) and \(A\), tangent to \(AB\) at \(A\) — also passes through \(\Omega\).) This is the construction used in the lab.

The angle formula: a proof by the law of sines

Let \(\Omega\) be the Brocard point and \(\omega\) its angle. We compute the length of \(\Omega B\) in two ways. As usual, write the sides as \(a=BC,\ b=CA,\ c=AB\) and the angles as \(A,B,C\).

  1. In triangle \(A\Omega B\)

    The angle at \(A\) is \(\omega\) and the angle at \(B\) is \(\angle\Omega BA=B-\omega\), so the angle at \(\Omega\) is \(180^\circ-B\). By the law of sines:

    \[\frac{\Omega B}{\sin\omega}=\frac{c}{\sin(180^\circ-B)}\quad\Longrightarrow\quad \Omega B=\frac{c\sin\omega}{\sin B}.\]
  2. In triangle \(B\Omega C\)

    Here the angle at \(B\) is \(\omega\), the angle at \(C\) is \(C-\omega\), and the angle at \(\Omega\) is \(180^\circ-C\). So

    \[\Omega B=\frac{a\sin(C-\omega)}{\sin C}.\]
  3. Equate and simplify

    Equate the two expressions and substitute \(\frac ac=\frac{\sin A}{\sin C}\) (the law of sines in triangle \(ABC\)) and \(\sin(C-\omega)=\sin C\cos\omega-\cos C\sin\omega\):

    \[\sin\omega\,\sin^2C=\sin A\sin B\,(\sin C\cos\omega-\cos C\sin\omega).\]

    Divide both sides by \(\sin A\sin B\sin C\sin\omega\):

    \[\frac{\sin C}{\sin A\sin B}=\cot\omega-\cot C.\]
  4. The last step

    Since \(C=180^\circ-(A+B)\), we have \(\sin C=\sin(A+B)=\sin A\cos B+\cos A\sin B\), hence \(\frac{\sin C}{\sin A\sin B}=\cot B+\cot A\). Therefore

    \[\cot\omega=\cot A+\cot B+\cot C.\qquad\blacksquare\]

And uniqueness? The formula determines \(\omega\) completely (the function \(\cot\) is one-to-one between \(0^\circ\) and \(90^\circ\)). Once \(\omega\) is known, the point \(\Omega\) is the intersection of the ray from \(A\) at angle \(\omega\) to \(AB\) with the ray from \(B\) at angle \(\omega\) to \(BC\) — a single point.

A formula in terms of the sides. From the law of cosines and \(S=\frac12bc\sin A\) we get \(\cot A=\frac{b^2+c^2-a^2}{4S}\), where \(S\) is the area of the triangle. Adding all three: \[\cot\omega=\frac{a^2+b^2+c^2}{4S}.\] This is the formula the lab uses.

Why can’t it exceed \(30^\circ\)?

Write \(x=\cot A,\ y=\cot B,\ z=\cot C\). Every triangle satisfies the identity

\[xy+yz+zx=1.\]

(Proof: \(\cot C=-\cot(A+B)=\frac{1-\cot A\cot B}{\cot A+\cot B}\); multiply out the denominator.) Now

\[(x+y+z)^2-3(xy+yz+zx)=\tfrac12\big[(x-y)^2+(y-z)^2+(z-x)^2\big]\ge0,\]

so \((x+y+z)^2\ge3\). Since \(\omega\) is smaller than every angle of the triangle it is acute, and \(\cot\omega=x+y+z>0\), therefore

\[\cot\omega\ge\sqrt3=\cot30^\circ\quad\Longrightarrow\quad\omega\le30^\circ.\]

Equality holds only if \(x=y=z\), i.e. \(A=B=C\): the equilateral triangle, where \(\Omega\) is the centre. This fits perfectly with the olympiad problem: at the Brocard point the three angles are equal, so each of them is at most \(30^\circ\).

The second point

Going around in the opposite direction, we look for a point \(\Omega'\) with \(\angle\Omega'BA=\angle\Omega'CB=\angle\Omega'AC=\omega'\). Exactly the same proof (with the roles swapped) gives \(\cot\omega'=\cot A+\cot B+\cot C\). The right-hand side is symmetric, so \(\omega'=\omega\): the two points have the same angle.

The second Brocard point \(\Omega'\): the angles go the other way. The small blue point is \(\Omega\).

Can the two points coincide? If \(\Omega=\Omega'\), then at vertex \(A\) both angles \(\angle\Omega AB\) and \(\angle\Omega AC\) equal \(\omega\), so \(A=2\omega\), and likewise \(B=C=2\omega\) — an equilateral triangle. In every other triangle they are two different points, with lovely relations between them: for example, they are equidistant from the circumcenter.

A numerical example: the 3–4–5 triangle

In the right triangle \(ABC\): \(a=BC=3\), \(b=CA=4\), \(c=AB=5\), with the right angle at \(C\). We compute the Brocard angle and the distances from \(\Omega\) to the vertices.

The Brocard point in the 3–4–5 triangle. The right angle is at \(C\).

The angle. \(\cot A=\frac43\), \(\cot B=\frac34\), \(\cot C=0\). So

\[\cot\omega=\frac43+\frac34=\frac{25}{12}\quad\Longrightarrow\quad\omega=\arctan\frac{12}{25}\approx25.64^\circ.\]

And by the second formula: \(S=6\), and \(\cot\omega=\frac{9+16+25}{24}=\frac{25}{12}\). ✓

The distances. From the first step of the proof, \(\Omega B=\frac{c\sin\omega}{\sin B}\), and likewise \(\Omega C=\frac{a\sin\omega}{\sin C}\) and \(\Omega A=\frac{b\sin\omega}{\sin A}\). Here \(\sin\omega=\frac{12}{\sqrt{769}}\approx0.4327\), \(\sin A=\frac35\), \(\sin B=\frac45\), \(\sin C=1\):

SegmentComputationLength
\(\Omega A\)\(4\cdot0.4327\div0.6\)\(\approx2.88\)
\(\Omega B\)\(5\cdot0.4327\div0.8\)\(\approx2.70\)
\(\Omega C\)\(3\cdot0.4327\div1\)\(\approx1.30\)

Try it in the lab with the "The 3–4–5 triangle" button.

A problem for the reader: the sine identity

Problem

Let \(\omega\) be the Brocard angle of triangle \(ABC\). Prove that

\[\sin^3\omega=\sin(A-\omega)\,\sin(B-\omega)\,\sin(C-\omega).\]
Hint

The segments \(A\Omega,\ B\Omega,\ C\Omega\) meet at one point — think of Ceva’s theorem. Let line \(A\Omega\) meet side \(BC\) at \(D\). Express \(\frac{BD}{DC}\) as the ratio of the areas of triangles \(ABD\) and \(ADC\), and use the area formula \(\frac12xy\sin\theta\).

Full solution (try it yourself first!)

Let \(A\Omega,\ B\Omega,\ C\Omega\) meet the sides \(BC,\ CA,\ AB\) at \(D,\ E,\ F\). Triangles \(ABD\) and \(ADC\) have the same height from \(A\), so

\[\frac{BD}{DC}=\frac{S_{ABD}}{S_{ADC}}=\frac{\frac12\,c\cdot AD\,\sin\angle BAD}{\frac12\,b\cdot AD\,\sin\angle DAC}=\frac{c\,\sin\omega}{b\,\sin(A-\omega)}.\]

In the same way

\[\frac{CE}{EA}=\frac{a\,\sin\omega}{c\,\sin(B-\omega)},\qquad \frac{AF}{FB}=\frac{b\,\sin\omega}{a\,\sin(C-\omega)}.\]

The segments meet at \(\Omega\), so by Ceva’s theorem the product of the three ratios is 1. The sides \(a,b,c\) cancel, leaving

\[\frac{\sin^3\omega}{\sin(A-\omega)\sin(B-\omega)\sin(C-\omega)}=1.\qquad\blacksquare\]

(This method — Ceva’s theorem in the language of sines — is called the "trigonometric form of Ceva’s theorem", and it is a very useful tool in angle problems.)

References

  • R. A. Johnson, Advanced Euclidean Geometry, Dover, 1960 (orig. Modern Geometry, 1929).
  • R. Honsberger, Episodes in Nineteenth and Twentieth Century Euclidean Geometry, MAA, 1995.
Khaled Khatib · The Brocard Points

→ العودة إلى كلّ المقالات